Indonesie : Cultuur van Bali Indonesie

Volkeren

Op Bali wonen ongeveer drie miljoen mensen. De meeste mensen leven in de kustgebieden in het zuiden. Het overgrote merendeel van de Balinezen is hindoe. Het aantal moslims neemt echter gestaag toe door de immigratie van werkzoekenden uit Java, Lombok en andere delen van Indonesie.

Balinezen

Het grootste gedeelte van de inwoners van Bali zijn etnische Balinezen. Hun voorouders wonen al eeuwen op het eiland. Het hindoegeloof van de Balinezen is niet te vergelijken met het hindoegeloof in India.

In het verleden al hebben de Balinezen het hindoeïsme gecombineerd met het animitische geloof van hun voorouders. Van het hindoeisme zijn vooral de rituelen en de dramatische kunst overgenomen. De nadruk ligt minder op de mystieke en filosofische aspecten van dit geloof.

Religie speelt een grote rol in alle facetten van het leven. In feite is de Balinees gebonden aan allerlei rituelen en ceremonies vanaf de geboorte tot de dood. Zijn rol in de gemeenschap speelt daarbij ook een grote rol. 

De Balinezen leven in een sterk collectieve gemeenschap. Elke dorp of desa is onderverdeeld in banjars waar elke gehuwde dorpeling toe behoort. De banjars zijn verantwoordelijk voor het dorpsfestival, de huwelijksplechtigheden en de crematies.

Iemand die een rijstveld bezit moet lid zijn van de subak, een dorpsoverheid die het water over de terrassen verdeelt, de dijken hersteld, en eenmaal per maand bijeenkomt in de tempel. De subak is ook verantwoordelijk voor de offer- en oogstfeesten.

Hindoeisme

Het merendeel van de Balinese bevolking hangt het hindoeisme aan. Na India is op Bali de hoogste concentratie van aanhangers van het hindoeisme te vinden. De Balinezen hebben in de loop der eeuwen hindoeistische en boeddhistische elementen uit India vermengd met bestaande inheemse, religieuze gebruiken. Bij de Balinese variant van het hindoeisme ligt de nadruk derhalve meer bij de aarde en het animisme.

Deze variant van het geloof is op bepaalde vlakken veel minder strikt dan de Indiase variant. Zo speelt in tegenstelling bij de Balinezen het kastensysteem praktisch geen rol, zijn de huwelijksvoorschriften vrijer, en blijven de hogere studies van de brahmanen een groot raadsel. Voor de meeste Balinezen ligt de nadruk meer op frequente en ceremonies en rituelen. Zichtbaar gedrag is belangrijker de kleine lettertjes van het hindoeisme.

De verschillende goden van het hindoeisme op Bali zijn slechts manifestaties van een opperwezen, de God Sanghyang Widhi. Voor de Balinezen is de manifestatie van de heilige drie-eenheid het belangrijkst. Brahma de schepper, Vishnu de beschermer en Shiva de vernietiger.

Daarna zijn het de nauw aan de natuur gerelateerde beschermende geesten die van belang zijn. Zij hebben de macht om wind, rijst en water te creeeren. Shiva is de manifestatie die de Balinezen het meest vereren aangezien ze zijn macht het sterkst voelen bij ziekte of lijden.

De Balinezen vinden het belangrijk eerst de god te vereren die je kan vernietigen. Vishnu speelt ook een belangrijke rol aangezien hij de oogst van de rijstvelden kan laten mislukken als hij daar zin in heeft. Als je naar de onderliggende niveaus van het Balinese hindoeisme kijkt dan vind je daar de animistische elementen.

Het dualistische denken is typerend voor het animisme. De wereld wordt onderverdeeld in goed en kwaad. De goede berg wordt geplaatst tegenover het slechte water. Dat is ook de reden waarom de moedertempel Pura Besakih op de helling van de Gunung Agung ligt.

De Balinezen geloven dat alles bezield is, dat naast levende wezens ook een boek of zelfs een motor een geest in zich kan hebben. Het lichaam vormt de barriere tussen het innerlijk en de buitenwereld. In de buitenwereld bevinden zich geesten, monsters, maar ook beoefenaars van zwarte kunst die iemand anders graag kwaad willen doen.

Om jezelf te beschermen dien je bepaalde ceremonies en rituelen uit te voeren. Sinds de onafhankelijkheid in 1945 zijn de Balinezen meer zelfbewust geworden over hun religie en hebben ze hun religieuze organisatie versterkt.

Dit heeft geresulteerd in de verwezenlijking van de Satya Hindu Dharma in 1956 en de Parisada Hindu Dharma Bali in 1959. Na het communistsiche bloedbad in 1966-67 werd het Bali-hindoeisme erkent door de regering als een van de staatsgodsdiensten van Indonesie. Deze erkenning wordt tegelijkertijd door de Balinezen beschouwd als een erkenning voor de Balinese identiteit en manier van leven.        

Offers

Een van de vele rituelen waar Balinezen dagelijks veel tijd aan besteden is het offeren. Offers in alle denkbare vormen, kleuren en substanties voor de goden, voorouders en demonen die de Balinese wereld rijk is.

Deze offers zijn in de eerste plaats bedoeld als gift, om de dankbaarheid uit te drukken aan welwillende geesten en om kwaadaardige demonen te paaien, opdat zij de harmonie van het leven niet verstoren. Een ingewikkeld systeem bepaalt de verschillende data voor de vele soorten offers.

Simpele offers worden dagelijks gebracht en meer arbeidsintensieve offers worden geproduceerd voor bepaalde rituelen. Bepaalde offers vereisen een rituele, spirituele en lichamelijke reiniging en kunnen derhalve alleen door een priester worden uitgvoerd. Ook de nog altijd populaire doch verboden hanengevechten waren aanvankelijk bloedoffers die het dorp moesten reinigen van kwade invloeden.

Aangezien de offers giften zijn voor hogere wezens wordt er veel aandacht aan besteed. Ook als het om kleine offers gaat. Afgezien van een aantal duurzame zaken als geld, kleding en op zijn tijd een houten maskertje worden meestal vergankelijke, organische materialen aangeboden.

Een offer mag namelijk maar een keer aan de goden worden aangeboden en dient dus telkens opnieuw te worden klaargemaakt. Voor bijna elk soort ritueel zijn verschillende soorten offers vereist. Er zijn honderden variaties, afhankelijk van de regio of het dorp. Symbolisch gezien gaat het om de elementen die het leven op aarde mogelijk maken in offers terug te geven aan de oorspronkelijke schepper.

Die symboliek is terug te vinden in decoratieve motieven en vormen die het Balinese universum moeten weerspiegelen. Bepaalde kleuren referen aan de heilige drie-eenheid van Brahma, Wisnu en Shiva. 
    
Crematies

Net als in India gelooft men in Bali in reincarnatie. Bij het Bali-hindoeisme gelooft men dat een persoon na de dood weer terugkeert in een menselijke gedaante. In India gelooft men dat afhankelijk van het leven dat een persoon geleid heeft, de persoon in de vorm van een dier of plant kan terugkeren. Om die hergeboorte te garanderen en de ziel los te maken van het lichaam is het zowel op beide plekken van belang dat een overleden persoon wordt gecremeerd.

De crematie is het meest complexe Balinese ritueel. Er gaan veel dagen overheen. Niet alleen het lichaam wordt verbrand maar ook een grote hoeveelheid waardevolle rituele zaken die speciaal voor de gelegenheid zijn gemaakt.

Een crematie brengt veel tijd en kosten met zich mee. Het kan maanden of zelfs jaren duren voordat de daadwerkelijke lijkverbranding plaatsvindt. Rijke of vooraanstaande overledenen worden gebalsemd, de armere mensen worden in doeken gewikkeld en in de tussentijd begraven.

De armere Balinezen kunnen hun doden pas cremeren als ze het geld bij elkaar hebben of als er een massacrematie wordt georganiseerd. Als er dan een datum is geprikt wordt er een heel team van rituele experts, artiesten, priesters, familileden, vrienden en buren ingezet om de vele offers en rituelen uit te voeren.

Op de dag van de crematie wordt het lichaam gedragen in een kleurrijke toren vam bamboe, hout en papier. Hoe hoger de status van de overledene, hoe hoger de toren, een hoogte van dertig meter is bij vooraanstaande personen niet ondenkbaar.

Uit de toren hangt een lang wit doek, die door familie wordt vastgehouden om de band met de overledene te symboliseren. Op weg naar de begraafplaats wordt bij elk kruispunt rondjes gedraaid, om te voorkomen dat de ziel van de overledene terugkeert in het lichaam.

Uiteindelijk wordt het lichaam in een houten sarcofaag gelegd. De sarcofaag en de toren worden vervolgens apart verbrand. Tijdens het hele gebeuren wordt geen traan gelaten, omdat anders de ziel moeite zou hebben met vertrekken. Een aantal dagen na de verbranding vinden er nog zuiveringsrituelen en offers plaats om het geheel af te sluiten.

Kunstvormen

Dans en Drama

Dans en theater maken op Bali deel uit van de vele rituelen en ceremonies die het eiland rijk is. De Balinezen geven door hun dans en drama niet alleen meer inzicht in de Balinese religie maar ook in de culturele aspecten van het dagelijkse leven. Balinese dans en drama wordt gebruikt om de toewijding naar de goden te uiten. 

De Balinese dans is net zo oud als de geschreven geschiedenis van Bali en kent zijn oorsprong op Java. Door de islamisering van Java is de Hindoe-Javaanse cultuur in het gedrang gekomen. Op Bali kon deze zich juist verder ontwikkelen.

Dit heeft tot het ontstaan van honderden soorten dansen geleid. Balinese kinderen worden al van kleins af aan onderwezen in de dans. De getalenteerden onder hen leren uiteindelijk door een perfecte beheersing van ledematen, spieren en emoties de verschillende karakters neer te zetten.

Het belangrijkste criteria van een danser is echter dat hij de goddelijke inspiratie moet krijgen. Veel van de Balinese dansen zijn geinspireerd op het beroemde Ramayanaverhaal.

Dansen zoals de Rejang en Baris Gede waarbij geen gebruik wordt gemaakt van dramatische elementen vallen onder de Walidansen en worden beschouwd als de meest heilige vormen. De ceremoniele dansen die in het middenpleingedeelte van de tempel worden uitgevoerd en meestal op hindoe-javaanse epossen zijn afgeleid vallen onder de Bebalidansen. De Gambuh en Wayang Wong behoren tot deze categorie.

De seculiere dansen die op het buitenplein worden uitgevoerd buiten het heilige gedeelte van de tempel vallen onder de Balih-balihandansen. Een aantal klassieke en modernere dansen zoals de Kecak, Legong en Baris behoren tot deze categorie. Veel van de dansvoorstelling in Bali zijn vooral gericht op de toeristen, maar desondanks de moeite van het bekijken waard. 

Wayang

Al eeuwen lang vertellen wayangvoorstellingen in Indonesie grote epische verhalen uit India, zoals de Ramayana en de Mahabharata. Zo ook in Bali. Wayang kulit is de enige in Bali gehanteerde vorm van schaduwpoppentheater. Bij wayang kulit worden platte lederen poppen achter een wit transparant scherm gehouden. Door een kokosolielampje onstaan op het scherm bizarre silhouetten.

De Balinese wayang kulitpoppen ogen daarbij natuurlijker dan de Javaanse wayang kulitpoppen. De dalang is degene die de poppen bestuurt. De dalang heeft een uitgebreid takenpakket. Naast het bedienen van de poppen houdt hij zich bezig met zingen, geeft hij aanwijzingen aan het begeleidende gamelanorkest en doet hij ook alle stemmen van de poppen. In een traditionele opvoering mag de dalang dit alles negen uur achter elkaar doen in de lotushouding. 

Souplesse en een goede conditie zijn vereisten voor de dalang. Voor toeristen zijn er ook kortere opvoeringen te zien van een tot twee uur. In een gemiddelde voorstelling gebruikt de dalang dertig tot zestig poppen waarvan hij er zeven a acht tegelijk kan bedienen.

Wayang kulit wordt opgevoerd tijdens de vele tempelfeesten of een overgangsceremonie bij een familie thuis op het woonerf. De opvoeringen dienen niet alleen ter vermaak maar tegelijkertijd bezweert het ook demonen en boze geesten en moet het ook inspireren.

Gamelan

Gamelan is het belangrijkste element binnen de traditionele Indonesische muziek. De gamelanmuziek niet weg te denken uit rituelen en ceremonies. De samenstelling van een gamelanorkest kan enigszins varieren maar de organisatie is gebaseerd op een aantal instrumentengroepen met specifieke functies binnen het orkest.

Een gamelanorkest bestaat meestal uit bronzen slaginstrumenten zoals drums, kulintangs, gongs en xylofoons. Daarnaast zijn er ook fluiten, snaarinstrumenten en soms ook zangers. Bij gamelanmuziek gaat het om de samenwerking tussen de leden van het orkest. Er is geen ruimte voor solopartijen.

Gamelan wordt door de Indonesiers traditioneel gezien als heilig. Er wordt geloofd dat elk instrument van het gamelanorkest wordt bewoond door een geest. De muzikant dient altijd met respect met het instrument om te gaan.

Traditioneel werd gamelan alleen gespeeld bij bepaalde gelegenheden als rituele ceremonies, wayangopvoeringen en voor de adellijke familie. Daarnaast werd gamelan ook gebruikt bij de begeleiding van dansvoorstellingen, en rituelen bij tempels en dorpen.

Schilderkunst

De oudste Balinese schilderijen dateren uit 1444 en 1458. Traditioneel werd de schilderkunst gebruikt om religieuze en mythologische voorstellingen uit te beelden. Oud-Javaanse en Balinese versies van de Ramayana en andere volksverhalen vonden gretig aftrek bij het hof. De figuren werden uitgebeeld in de stijl van de wayang. Tegen het einde van de 19e eeuw kwam er meer perspectief in de werken. De figuren en omgevingen krijgen een meer natuurlijk voorkomen.

Door de interactie met westerse schilders die op Bali kwamen leven onderging de Balinese stijl een transformatie. De grijsschakeringen die veelal in de traditionele schilderijen werden gebruikt werden ingewisseld voor een levendig kleurgebruik. De Duitse kunstenaar Walter Spies zou de eerste zijn van een aantal invloedrijke Europeanen die zou gaan vestigen in Bali in 1927. De Nederlander Rudolf Bonnet zou volgen in 1931.

De lokale kunstenaars werden sterk beinvloed door de werken van deze Europeanen. Bonnet en Spies introduceerden landschappen en romantische portretten. In de dertiger jaren worden er drie belangrijke kunstcentra opgericht in Ubud, Sanur en Batuan waar kunstenaars als Ida Bagus Kembeng, Anak Agung Gede Sobrat, Ida Bagus Rai en Ida bagus Made Togog opkomen.

Spies, Bonnet en de Nederlandse antropoloog Stutterheim vrezen dat het toerisme een negatieve invloed op de kwaliteit van de schilderkunst zal krijgen. Met behulp van Cokordas Raka en Gede Sukawati wordt in 1936 de Pita Maha kunstenaarsgezelschap opgericht.

Na 1965 wordt Bali geopend voor het toerisme en vestigen zich veel Balinese, Javaanse, Sumatraanse en westerse kunstenaars in het gebied tussen Mas en Ubud. Er wordt geexperimenteerd met vele nieuwe stijlen. De academisch schilders gebruiken originele stijlen en onderwerpen.

In het werk van veel schilders is veel terug te vinden uit oude volksverhalen. Maar ook het dagelijkse leven in Bali met al zijn rituelen en dramatische opvoeringen is een dankbaar onderwerp. 

Weefkunst

Bij batik wordt met een tjantik (waspen) of tjap (stempel) vloeibare was op textiel aangebracht. Als het stuk stof in een verfbad wordt ondergedompeld, hecht de verf zich aan de blootgestelde delen. Men herhaalt dit meerdere keren voor een veelkleurig doek. In Bali wordt batik net als elders in Indonesie niet alleen gebruikt als decoratief kledingstuk.

Aanvankelijk werd de Balinese batik geinspireerd door Javaanse motieven en gedomineerd door karakters uit de wayang mythologie. In de moderne batiks zijn de onderwerpen een stuk gevarieerder. Er worden voorstellingen uit de natuur, zoals vogels en vissen afgebeeld, maar ook dagelijkse activiteiten zoals crematies en toeristenattracties. De religieuze en myhtologische onderwerpen worden nog steeds gekozen, meestal met een moderne interpretatie. De Balinezen gebruiken batik om de culturele en religieuze identiteit te benadrukken.

Door bepaalde soorten batik te dragen kan men de subtiele verschillen in leeftijd, geslacht, status en kaste kenbaar maken. De Balinezen beperken het gebruik van batik niet alleen tot mensen. Gebouwen, altaren, heiligdommen en beelden moeten er tijdens rituelen ook aan geloven.

De Balinezen hebben net als de Javanen de batikkunst tot ongekende hoogten weten te ontwikkelen. Daarbij hebben de Balinezen vooral de ikat en de dubbele ikattechniek weten te perfectioneren waarbij met dikke geverfde draden wordt geweven.

De rituele kleding van de Balinezen bestaat uit verschillende soorten textiel in verschillende lengtes. Daarbij gaat het om doeken die op een speciale wijze om het lichaam worden geknoopt.

Tot de jaren dertig liepen de Balinese vrouwen normaal gesproken boven het middel naakt rond. Alleen bij tempeloffers of festiviteiten aan het hof werd het bovenlichaam bedekt. De traditionele schouderloze batik voor het bovenlichaam is in veel delen van Bali vervangen door de kebaya uit Java.

Houtsnijkunst

Houtsnijkunst werd voornamelijk toegepast in de architectuur van tempels en paleizen. Losse voor de verkoop bedoelde beelden werden alleen op kleine schaal geproduceerd. De houtsnijders waren oorspronkelijk brahmanen die alleen rituele objecten of objecten voor het hof produceerden. Hun discipels leerden het ambacht van hen. Die vaardigheden werden weer overgebracht van vader naar zoon.

De traditionele wayangstijl zou veel worden toegepast om religieuze scenes uit de epische verhalen uit te beelden. De traditionele toepassingen resulteerden ook in gedetailleerde houten demonen en mythische wezens die pilaren, deurpanelen, balken en raamluiken versieren.

Ze beschermen de gebouwen tegen kwade invloeden. Vanaf de jaren dertig komt er onder invloed van de Duitse kunstenaar Walter Spies en de kunstenaarsvereniging Pita Maha een nieuwe stijl op.

De objecten werden realistischer, geinspireerd door het dagelijkse leven. De gewone mensen en dieren die nu ook werden afgebeeld zouden vooral door buitenlanders worden gewaardeerd. Na 1970 werd houtsnijkunst erg populair. Het dorpje Mas, vlakbij Ubud, staat bekend als een centrum van houtsnijkunst.