Indonesie : Cultuur van Sumatra Indonesie

Lees verder om meer te weten te komen over de volkeren op Sumatra, de fantastische musea en kunstvormen die dit eiland eiland te bieden heeft.

Volkeren

Sumatra wordt bewoond door een groot aantal volkeren. Op het vasteland zijn het vooral de Acheers, de Batakstammen en de Minangkabaustammen die het grootste deel van de bevolking uitmaken. In het zuiden van Sumatra, op de Mentawai-eilanden en op het eiland Nias leven echter ook een aantal boeiende volkeren.

Acheers

De meest noordelijke provincie van Sumatra is Aceh. Aceh heeft de status van speciale regio en negentig procent van de ruim drie miljoen inwoners is Acheer. De Acheers staan bekend om hun strenge toewijding aan de islam en hun militante verzet tegen het koloniale bestuuren de centrale regering in Jakarta.

In de negentiende eeuw stonden ze bekend om de peperplantages, in de vroege jaren negentig waren de meeste Acehers rijstverbouwers. Traditioneel zijn het de mannen die zich bezig houden met de handel.

In de praktijk komt dit neer dat jonge mannen het eigen grondgebied tijdelijk verlaten om op zoek te gaan naar geluk, ervaring en reputatie door middel van commerciele activiteiten. Dit proces, ook wel merantau genoemd, kan betrekking hebben op verplaatsingen naar een ander dorp, provincie of eiland.

Het is in feite te zien als een proces waarin de mannen zich los maken van de door vrouwen gedomineerde thuiswereld waarin je in alles wordt tegemoet gekomen. De wereld van de volwassen man moet gebaseerd zijn op beredeneerde rationaliteit en daarin kan hij zich uiten door de handel.

In de jaren tachtig werd dit merantauproces bemoeilijkt doordat een toenemend aantal mannen niet terug keerden naar hun grondgebied maar wegbleven en trouwden in veraf gelegen lokaties als Jakarta en Kalimantan. Daarnaast vond er een instroom plaats van tijdelijke arbeidskrachten die werk zochten in de olie- en hout-industrie.      

Batak

Noord-Sumatra is de provincie waar de drie miljoen Bataks leven. De Bataks zijn te verdelen in zes stammen: de Karo-, Toba-, Simalungung-, Pakpak-, Angkola, en de Mandailing Batak. In oude tijden waren de Bataks nog rituele kannibalen, deze gebruiken behoren al lange tijd tot het verleden.

Elke stam kent zijn eigen dialect en gebruiken. Een Batakstam (marga) bestaat uit meerdere clans (huta) die afstammen van een enkele mannelijke voorouder. Via de vader weet men tot welke clan men behoort.

De Bataks staan bekend als een van de meest trotse bevolkingsgroepen van Indonesie. Desondanks hebben ze zich in vergelijking met andere groepen goed weten aan te passen aan de veranderingen van de tijd. De Bataks worden gekenmerkt door een grote ondernemingsgeest. Ze zijn met name actief in het transport en het toerisme maar bekleden bijvoorbeeld ook hoge posities in het leger.

Het merendeel van de Bataks is tegenwoordig protestants christelijk, dat wil echter niet zeggen dat ze hun voormalige waarden en gebruiken van het animisme geheel hebben losgelaten. De Mandailing zijn de enige Bataks die het islamitische geloof aanhangen.

Alle batakstammen beschouwen het Samosireiland in het Tobameer als de plek waar hun voorouders vandaan komen. De Tobabatak die rond het Tobameer wonen is de grootste Batakstam en wordt ook als de meest pure Batakstam eschouwd.      

Minangkabau

De Minangkabauers leven in de provincie West-Sumatra maar ook langs de kust van Noord-Sumatra, centrale delen van Riau en de noordelijke Bengkuluprovincies. West-Sumatra heeft 3,8 miljoen inwoners, 95 procent daarvan is Minangkabauer.

De Minangkabauers zijn onder te verdelen in vier stammen: de Melayu, Tanjung, Jambak en Chaniago. Ze staan bekend als goede boeren en ambachtslieden en hebben bovendien ook een belangrijk aandeel in de handel. Traditioneel wordt de afstamming van een Minangkabauer door de vrouw bepaald.

Het lijkt erop dat de vrouwen de baas zijn in de samenleving van de Minangkabau maar in de praktijk is er meer sprake van een evenwicht. De vrouwen zijn in het bezit van huizen en land. De mannen vertegenwoordigen naar buiten toe de familie. Ze bekleden belangrijke sociale en religieuze functies.

De ouderlijke macht over de kinderen ligt bij de vrouw. Voor jongens is niet de vader de belangrijkste persoon maar de oudste broer van de moeder. Een jongen is ook verantwoording verschuldigd aan de clans van zijn moeder en zussen. De Minangkabauers zijn moslim, de belangrijke rol van de vrouw botst echter niet met de manier waarop zij het moslimgeloof aanhangen.

Mentawai

De Mentawai-eilanden ten westen van het eiland Sumatra worden bewoond door zo'n 50.000 Mentawaiers. Op het eiland Siberut wonen zo'n 22.000 mensen. Lange tijd hebben de Mentawaiers een geisoleerd bestaan geleid waardoor ze over een archaische cultuur beschikken die mogelijk ooit in heel Indonesie kenmerkend was.

De Mentawaiers waren onbekend met de verbouwing van rijst en gierst maar ook met metaalbewerking, aardewerk en gewoven stoffen. De Mentawaiers zijn animisten, ze geloven dat alle levende wezens en voorwerpen bezield zijn.

De wereld wordt niet alleen bewoond door mensen maar ook door geesten en demonen die je al of niet kunt zien. Deze geesten en demonen kunnen iemand serieuze schade berokkenen als je er niet op de juiste wijze mee omgaat. Een medicijnman is vaak degene die precies weet wat voor rituelen er moeten worden verricht om de geesten en demonen te vriend te houden of af te weren. Het verbouwen van knolgewassen als taro, de jacht, visvangst en het fokken van kippen varkens zijn de middelen van bestaan.

Niassers

Het eiland Nias ligt ten noordwesten van de Mentawai-eilanden en maakt deel uit van de provincie Noord-sumatra. Het eiland telde in 2000 ruim 287.000 mensen die verspreid leven over 279 kleinere en grotere plaatsen.

Deze Niassers leven voornamelijk van de rijstbouw. Als betaalmiddel gebruiken ze daarbij varkens die het hoofdkapitaal vormen. Toeristen zijn welkom zolang ze rekening houden met de traditionele levenswijze van de Niassers. De Niassers beschikken over een aantal unieke gebruiken die tot op heden nog steeds worden gehandhaafd.

Het meest kenmerkende gebruik is de Fahombe, het steenspringen. Door over een twee meter hoge en aan de bovenkant halve meter brede stenen pyramide te springen kon je als jongen bewijzen dat je een echte vent was.

De sprong diende ook als oefening voor de strijd waarin je bewapend over de bamboeversterkingen van de vijand moest kunnen springen. Tegenwoordig dient het ter vermaak van de toeristen.   

Kubu

De Kubu zijn de jagerverzamelaars die al eeuwenlang leven in de ontoegankelijke regenwouden van de provincies Jambi en Zuid-Sumatra. De nomadische Kubu weten te overleven in de jungle door een enorme varieteit aan eetbare produkten uit het bos te verzamelen en door de jacht.

Landbouw vindt praktisch niet plaats, ze leven van wat het bos in de aanbieding heeft. Ze jagen op herten, hagedissen, beren, apen, vogels en in het verleden zelfs olifanten.

Het enige dier waar ze niet op jagen is de tijger aangezien ze het dier als heilig beschouwen. Voor de jacht gebruiken ze alleen een hond om de prooi op te jagen en de speer om het karwei af te maken. Verder gebruiken ze alleen nog verschillende soorten vallen om de kleinere dieren te vangen.

Musea

Sumatra heeft een aantal interssante musea die je meer kunnen vertellen over de geschiedenis en cultuur van de regio. De grootste musea zul je in de grote steden vinden als Medan, Bukittingi, Banda Aceh en Padang. Je kunt er ondermeer meer te weten komen over de Minangkabau, de onafhankelijkheidsstrijd en de geschiedenis van Aceh.

Museum van Noord-Sumatra, Medan

In het Museum van Noord-Sumatra in Medan kun je je verdiepen in de cultuur en geschiedenis van de etnische groepen in Noord-Sumatra. In dit enorme provinciale museum vind je veel informatie over Sumatra vanaf de prehistorie tot nu.

Elke etnische groep is vertegenwoordigd door afbeeldingen van een traditioneel gekleed koppel op stenen reliefs. Er zijn ondermeer Arabische grafstenen uit de achtste eeuw na Christus te bewonderen en Boeddhistische sculpturen die zijn gevonden onder de grond van Medan's Chinatown. Je vindt het museum bij Jalan H.M. Joni nummer 51.    

Bukit Barisan Museum, Medan

Het Bukit Barisan Museum in Medan is een militair museum dat je kan vinden op de Jalan H. Zainal Arifin nummer 8. Het museum is gewijd aan de patriottische en militaire geschiedenis van Noord-Sumatra. In het museum kun je ondermeer een collectie van foto's en wapens zien uit de Tweede Wereldoorlog, de onafhankelijkheidsstrijd en de Sumatraanse Rebellie van 1958.

Aceh Staatsmuseum, Banda Aceh

Het Aceh staatsmuseum in Banda Aceh is gevestigd in een aantal gebouwen. Het belangrijkste gebouw is de Runiah Aceh, een traditioneel huis dat in 1914 in Semarang is gebouwd en in 1915 naar Banda Aceh is verplaatst.

Het houten huis is bewerkt en beschilderd in de kleuren van Aceh; rood, wit, groen en zwart. In de drie verdiepingen van de nieuwere gebouwen vind je ondermeer ornamenten, kostuums, wapens, gouden juwelen en gebruiksvoorwerpen uit Aceh.

In de buurt van het museum liggen de graven van sultans van Aceh waaronder ook het graf van de grote sultan Iskandar Muda. In de uitzichttoren die je voor het museum vindt zit een grote bel, de Cakra Donya. De bel is in 1414 in naam van de Chinese keizer geschonken door admiraal Cheng Ho aan de sultan van Aceh. Het museum ligt vlakbij het huis van de gouverneur van Aceh.   

Rumah Adat Bandjuang Museum / Minangkabau Museum, Bukittingi

Het Rumah Adat Bandjuang Museum in Bukittingi is geopend in 1844. Het museum is gevestigd in een typisch klassiek Minangkabaus bouwwerk dat je net als de dierentuin van Bukittingi kunt vinden op het hoogste punt van Bukittingi. In het museum kun je kennis maken met rijke Minangkabause cultuur door de vele soorten klederdracht, wapens, beeldhouwkunst, miniaturen van architectuur, werktuigen en houtsnijwerk die er worden tentoongesteld. 
    
Provinciaal Museum, Padang

In het Provinciaal Museum van Padang kun je kennis maken met de West-Sumatraanse Minangkabause cultuur. Het museum is gevestigd in een park in het centrum van Padang. Het museumpand is gebouwd in een traditionele Minangkabause stijl. Voor het museum staan twee traditionele traanschuren.

In het museum kun je allerlei prehistorische objecten, postzegels, geimporteerde keramiek, manuscripten, moderne kunst, en etnografische informatie over de Minagkabau en de bevolking van de Mentawai-eilanden bekijken.

Er is een afdeling waar je objecten vindt die worden gebruikt bij Minangkabause ceremonies zoals huwelijken en  begrafenissen. In een andere afdeling vind je dagelijkse gebruiksvoorwerpen die ondermeer op het land of bij religieuze gebruiken worden gebruikt.

Kunstvormen

De bevolkingsgroepen van Sumatra zijn talrijk en gevarieerd. Het belang van het verleden, de mythes en de religie zie je terug in de gevarieerde kunstvormen die in de verschillende delen van het eiland een grote rol spelen. Alle gebieden onderscheiden zich wel door hun dans- of architectuurvormen. Zie hieronder de verschillende stromingen.

Aceh

De Acehers zijn de meest toegewijde moslims van Indonesie en zijn in het verleden veelal verwikkeld geweest in allerlei oorlogen om grondgebied. De culturele invloeden van deze twee kenmerken blijkt uit de wapen- en danskunst.

Wapenkunst

Het bewerken van metaal is een vaardigheid die de Acehers al vroeg hadden geleerd van de Arabische en Perzische handelaren die het noorden van Sumatra bezochten. Doordat Aceh continu was betrokken in verschillende oorlogen heeft de wapenkunst zich tot een hoog niveau kunnen ontwikkelen. De dolken en zwaarden van de Acehers bestaan uit drie delen; het lemmet, het handvat en de schede.

Het lemmet kan aan beide kanten of aan een kant scherp zijn en een rechte of gekrulde vorm hebben. Het handvat is meestal gemaakt van een buffelhoorn, hout of bot en is geschapen in de vorm van een krokodillenbek, een paardenhoef of een eendenstaart en is daarnaast nog gedecoreerd met goud of zilver.

De schede is gemaakt van rattan, zilver of hout en wordt bevestigd met een band die bestaat uit een mix van goud en koper.Het beste voorbeeld is de rencong, een soort dolk. 

Dans

Elk gebied in Aceh kent zijn lokale dansen. Er zijn drie soorten dans die in heel Aceh bekend zijn. De seudati is een danssoort waar in een snel tempo complexe draaingen naar voren, achter en naar de zijkant worden gemaakt. De dans werd ondermeer toegepast om de bevolking te stimuleren betere moslims te worden.

Een andere dans die ook een islamitische grondslag heeft is de meusakat, de dans van de duizend handen die wordt gebruikt om Allah te eren. De Ranub Lam Puan is een danssoort die is gebaseerd op verschillende traditionele dansen uit Aceh en wordt gebruikt om gasten te verwelkomen en gastvrijheid uit te stralen.

Batak

De Bataks zijn van huis uit vaardige metaalbewerkers en houtsnijkunstenaars. Kenmerkend daarbij is het gebruik van vruchtbaarheidssymbolen, magische tekens en dieren. Bekend zijn ook de typische Batakhuizen, andere cultuurelementen zijn mogelijk een stuk minder bekend. 

Sigalegale poppendans

Een pure Bataktraditie is de Sigalegale poppendans. Deze dans werd ooit gebruikt bij begrafenisceremonies maar wordt steeds meer gebruikt bij huwelijksplechtigheden. De pop is gesneden uit banjanhout, draagt traditionele klederdracht en moet een Batakkind voorstellen.

De pop lijkt enigszins op de tautaubeelden van de Tanatoraja van Centraal-Sulawesi, de tautaubeelden zijn echter niet gemaakt om te bewegen. Bij de oude begrafenisceremonies werd de poppendans gebruikt als medium om met de overledenen te communiceren.  

Architectuur

De huizen van de batak zijn gebouwd van pekkihout, een soort dennehout. De huizen zijn ongeveer 18 meter lang. Bij de constructie van het huis worden alleen touw en houten pennen gebruikt om de verschillende balken aan elkaar te bevestigen.

Het fundament van de huizen bestaat uit palen die zijn versterkt door horizontale balken. De ruimte die daardoor ontstaat onder het huis werd voorheen gebruikt als stal voor de buffels. Het huis wordt boven de grond gebouwd om de god van de landbouw te eren.

De daken lopen aan beide kanten steil omhoog. De muren zijn versierd met allerlei decoraties. Soms zijn er driedimensionale dieren gesneden in de hoeken en op het huis voor extra spirituele bescherming. Door middel van matten en gordijnen wordt het interieur van het huis verdeeld in afzonderlijke ruimten voor de families die in het huis wonen.

Normaal gesproken leven er vier tot acht nauw verbonden families. Een belangrijk deel van het huis is de geriten, een kleine replica van het huis waarin de schedels van de voorouders worden bewaard.

Grafmonumenten

In gebieden rondom het Tobameer bij de traditionele Toba, Karo en Simalungungdorpen vind je huisvormige structuren. Deze tugu of grafmonumenten worden met veel ceremonie en veel geld gebouwd om de overledenen in te bewaren.

Deze traditionele zorg voor de doden is erg belangrijk voor de Tobabatak. Deze tugu zijn vaak gedecoreerd met zowel inheemse als christelijke symbolen. Op het eiland Samosir in het Tobameer zijn er oudere stenen uitvoeringen te vinden.    

Minangkabau

Het meest kenmerkende aan de Minagkabause cultuur is het belang van de waterbuffel, de karbau, dit zie je terug in de architectuur en klederdracht. De Minangkabauers beschikken echter ook over een hoog niveau van weefkunst en danskunst. 

Weefkunst

West-Sumatra staat bekend om de fijne songketkledij en borduurwerken. Bij de songketweefkunst worden er gouden en zilveren draden gebruikt om patronen te creeeren op een basis van zijde of katoen. Daarbij worden meestal bloemachtige en geometrische patronen gebruikt. Traditioneel wordt songket gebruikt als sarong, sjaal of omslagdoek. De Minangkabauers staan ook bekend om hun fijne borduurwerken.

Dans

In de Minangkabaucultuur is dans een belangrijk element. De bekendste dans van de Minagkabauers is de randai, een uniek dansdrama dat wordt opgevoerd bij bruiloften, festivals en andere vieringen.

De bewegingen van de randai zijn afgeleid van het pencak silat, de Indonesische zelfverdedigingskunst die allerlei verschillende stijle kent. Een andere dans is de tari payung (parapludans), een welkomstdans waarmee de man zijn liefde aan zijn vriendin verklaart. Weer een heel andere danssoort is de tari piring waarbij de dansers blootvoets salto's op stapels gebroken porselein mogeh maken.

Architectuur

De traditionele huizen van de Minangkabauers (rumah gadang) zijn in het bezit van de vrouwen. In de grote huizen kunnen honderden mensen terecht die aan elkaar zijn gelinkt door een enkele gemeenschappelijke moeder.

Elke dochter heeft een kamer waar ze haar man die vaak alleen 's nachts komt kan ontvangen. Het huis wordt telkens gegeven aan de dochter van de moeder des huizes. Vaak is een huis omringd door andere huizen. Er werd er telkens een bijgebouwd als een vrouwelijk lid van de familie ging trouwen.

De huizen van de Minangkabau zijn op palen gebouwd die tegelijkertijd de scheiding tussen de verschillende afdelingen vormen. Kenmerkend zijn de extreme puntdaken die refereren aan de legendarische overwinnning van de buffel (menang kerbau) waar de Minangkabauers hun naam aan danken.

Er wordt telkens een puntdak toegevoegd wanneer de moeder of oma een schoonzoon erbij krijgt. Boven de ingang van grotere huizen bevindt zich vaak ook een dak dat ook wordt verdubbeld. De rijstloodsen en de stadshuizen zijn in dezelfde stijl als de woonhuizen gebouwd.

Nias

De Niassers beschikken over een unieke cultuur en nog altijd zijn er gebruiken die alleen bij hen bekend zijn. Een van de meest kenmerkende cultuurelementen zijn de enorme huizen die de Niasssers nog altijd maken.

De traditionele huizen van de Nias zijn enorme forten. In de negentiende eeuw stond een groot huis aan een hogere status. De leden van de adel konden door grote feesten te geven meer status krijgen. Degene die het grootste feest gaf kreeg de hoogste status in het dorp en kreeg daarmee ook het recht een enorm huis te bouwen.

Een goed voorbeeld hiervan is te vinden in het dorp  Bawomataluo in zuidelijk Nias waar je nog een enorm traditioneel huis kunt vinden dat stamt uit 1863. Het huis is 22.7 meter hoog en heeft pilaren van meer dan een meter dik.

Het huis wordt nog steeds bewoond door de koninklijke familie. Van binnen is het huis rijkelijk versierd en vind je dure houten muren. Op de muren zijn beelde te zien van eerdere koningen, mannelijke en vrouwelijke ornamenten, dieren, vogels en zelfs een Nederlandse stoomboot met kanonnen. Het huis beschikt ook over enorme tafels en stoelen.