Rondreis of vakantie Sulawesi

De negen mooiste plekken op Sulawesi, van Makassar tot Bunaken

Verdiep je in de Nederlandse geschiedenis van Makassar, leer de Toraja-cultuur kennen, hike door de mooiste nationale parken en duik tussen het koraal van het Bunaken National Park tijdens een rondreis van een paar weken door Sulawesi. Bijna iedereen begint in Makassar en werkt naar het noorden toe. Heb je ruim een week, dan keer je na Tana Toraja terug naar Makassar. Met drie weken kom je verder, tot de Togian-eilanden en Bunaken.

1. Makassar · 2 nachten

Een rondreis door Sulawesi begint bij Makassar, de hoofdstad van het eiland. In de zestiende eeuw was dit een belangrijke havenstad op de Hollandse specerijenroute die werd geleid vanuit Fort Rotterdam. Nog steeds is dit fort de trots van de stad. Binnen het fort bezoek je het Museum La Galigo I en het Museum La Galigo II als je meer wilt weten over de historie van Makassar. Net ten noorden van de hoofdstad wandel je het natuurreservaat Bantimurung in. Tientallen vlinders fladderen om je heen terwijl je richting de vijftien meter hoge waterval van Bantimurung loopt. Daarnaast vind je in dit natuurreservaat twee vleermuisgrotten: Gua Mimpi en Gua Istana Toakola.

Loop tegen de avond naar de boulevard van Pantai Losari, als de kraampjes klaarstaan en de vissers binnen zijn. Op de kade van de Paotere-haven liggen de houten pinisi-schoeners drie rijen dik. Bestel een kom coto Makassar, de rundersoep van de stad (wat je verder eet op Sulawesi). De tweede dag ga je een uur de stad uit naar Rammang-Rammang, waar een schipper je in een houten kano tussen de kalkstenen rotsen door peddelt tot de boot niet verder kan. Dan loop je over de dijkjes van de rijstvelden naar een grot met prehistorische handafdrukken. Twee nachten zijn genoeg voor de stad en een dag Rammang-Rammang; de derde ochtend vertrek je naar Bira.

2. Bira · 2 nachten

Je rijdt vier tot vijf uur naar de zuidoostpunt van het eiland, langer als je onderweg stopt, langs huizen op palen en bruine rivieren. In Tanah Beru stap je uit bij een scheepswerf op het strand, waar mannen met de hand houten pinisi bouwen, de zeilschepen van de Bugis. Een halfuur verder ligt Bira, een vissersdorp met een strand zo wit dat je met je ogen moet knijpen. De volgende ochtend vaart een vissersboot je in twintig minuten naar het eilandje Liukang Loe, waar het rif vlak onder de boot begint; als je niet snorkelt, blijf je op het strand, waar de schildpadden soms vlak voor de kust bovenkomen. Twee nachten volstaan hier. Kom je in het weekend, dan deel je het strand met dagjesmensen uit Makassar.

3. Sengkang en het Tempemeer · 1 nacht

Sengkang is een dorp van houten paalwoningen aan de rivier, precies halverwege naar Tana Toraja en vier tot vijf uur rijden vanuit Bira. Daarom slaap je hier één nacht. De volgende ochtend, bij zonsopgang, stap je in een smalle motorkano en vaar je de rivier af naar het Tempemeer, waar de huizen op vlotten liggen en de vissers hun netten uit het water trekken. Tussen de vlotten drijven velden waterhyacinten, en overal zitten watervogels. Bij een van de drijvende huizen ga je aan boord. In de weverijen in het dorp zie je hoe de zijde van Zuid-Sulawesi op houten weefgetouwen ontstaat.

4. Tana Toraja · 3 nachten

De volgende stop is Tana Toraja. In dit gebied in Zuid-Sulawesi leeft een trots volk ingesloten door prachtige bergen. Opvallend zijn de rotsbegraafplaatsen en het daarmee samenhangende geloof van de Toraja. Rantepao is de ideale uitvalsbasis om de dorpen in de Tana Toraja-regio te bezoeken. Hier maak je kennis met de Toraja, de bevolkingsgroep die in de bergen in het zuidwesten en Centraal-Sulawesi woont. In de dorpen in Tana Toraja vind je traditionele huizen en rotsgraven. Probeer contact te leggen met de lokale bevolking en wie weet word je wel uitgenodigd om een huwelijksceremonie of oogstritueel bij te wonen.

Vanuit Sengkang is het vier tot vijf uur rijden naar Rantepao, waar je drie nachten slaapt en twee dagen een gids hebt. Wil je lopen, dan loop je twee dagen van dorp naar dorp en slaap je in een van die traditionele huizen. Met een auto zie je dezelfde dorpen in één dag.

5. Het Posomeer: Pendolo en Tentena · 3 nachten

Vanuit Rantepao reis je verder door Centraal-Sulawesi naar het Posomeer. Met regenwoud begroeide bergen omringen een van de grootste en diepste meren van Indonesië. De dorpjes rondom het meer, zoals Tentena en Pendolo, zijn goede plekken om te overnachten tijdens je rondreis over het eiland. Hier rust je even uit voordat je naar het met highlights bezaaide noorden van Sulawesi trekt.

Je bent acht uur onderweg vanuit Rantepao, door het regenwoud naar de kust bij Palopo en dan weer de bergen in, en aan het eind ligt Pendolo, een paar huizen aan de zuidoever van het Posomeer, met water zo helder dat je vanaf de steiger de bodem ziet. De volgende dag vaar je over het meer naar Tentena aan de noordkant, langs zandstranden met bos tot aan het water. Vanuit Tentena loop je naar de Saluopa-waterval, die in treden over ronde rotsen naar beneden komt. We raden aan hier drie nachten te blijven, één in Pendolo en twee in Tentena; daarna vlieg je vanuit Palu naar Manado, of vaar je vanuit Ampana naar de Togian-eilanden.

6. De Togian-eilanden · 3 nachten

De boot naar de Togian-eilanden vertrekt uit de haven van Ampana, vier tot vijf uur rijden vanuit Tentena, en zet je na een halve dag af op de steiger van een eiland waar je alles te voet of per boot doet. Er is een strand met een rij houten huizen op palen, en achter je begint de jungle, die doorloopt tot aan het water. Vanaf de steiger zie je het rif al liggen, en als je meteen het water in gaat, zwem je tussen jonge rifhaaien: kleine, ongevaarlijke haaien met zwarte vinpunten. 's Ochtends ga je met de boot naar het rif, waar het koraal in een muur naar beneden valt en schildpadden voorbijkomen; 's middags hangt de hangmat tussen twee palmen op je te wachten. Reken op minstens drie nachten, want de boot gaat maar een paar keer per week en je wilt niet de eerste dag alweer terug.

7. Tomohon en de Minahasa · 2 nachten

Tomohon is een stad op achthonderd meter tussen twee vulkanen, de Lokon aan de ene kant en de Mahawu aan de andere, en je bent er in ruim een uur vanaf het vliegveld van Manado. Overal staan bloemen in de tuinen, gladiolen die hier uit Nederlands zaad groeien. Na een kwartier traplopen sta je op de rand van de Mahawu en kijk je in de krater. Het Linow-meer even verderop is een kratermeer dat van kleur wisselt, van smaragdgroen naar melkblauw; bij Airmadidi staan de waruga, stenen graven van de Minahasa in de vorm van een huisje. Je slaapt hier twee nachten. Neem een trui mee, want op deze hoogte is het 's avonds fris.

8. Tangkoko en de tarsier · 1 nacht

In het uiterste noorden van het eiland reis je van het ene nationale park naar het andere. In het Tangkoko National Park en het Bogani Nani Wartabone National Park moet je goed opletten om spookdiertjes te spotten. Dit kleine aapje is ongeveer zo groot als je hand en steekt alleen 's avonds zijn grote bolle ogen naar buiten.

Om vier uur 's middags loop je met een gids het bos in, en je hoort de zwarte kuifmakaken eerder dan je ze ziet: apen zo groot als een hond, met een kuif op hun kop, die in een groep het pad oversteken en niet eens opkijken. De tarsiers, de spookdiertjes, slapen overdag in de holtes van een paar oude vijgenbomen, en de gids weet welke: als het licht weg is, komen ze naar buiten en springen ze van tak naar tak. De volgende ochtend om zes uur ga je nog een keer, voor de neushoornvogel. Slaap één nacht in een van de eenvoudige lodges aan de rand van het park, dan maak je de schemering én de vroege ochtend in het bos mee. Als je liever in Manado slaapt, kun je Tangkoko ook als middag- en avondtocht doen; je bent dan ruim een uur onderweg per kant.

9. Bunaken · 3 nachten

Omdat Sulawesi bekend staat om haar vele duikmogelijkheden, maakt een bezoek aan het nationale park Bunaken een rondreis door Sulawesi compleet. Gelegen voor de kust van Manado omvat dit natuurreservaat bijna 90.000 hectare aan beschermd maritiem gebied. De onderwaterwereld is enorm divers en kleurrijk, maar vooral de drop-offs in het diepe heldere water zijn spectaculair.

Je loopt vanaf het strand het water in, en na een paar tientallen meter houdt de bodem op. Het rif valt daar loodrecht weg in het blauw, en langs die muur trekken schildpadden en scholen vissen voorbij, af en toe ook een dolfijn. Snorkelend zie je de muur van bovenaf; duikers gaan erlangs naar beneden. De overtocht vanuit de haven van Manado duurt een halfuur, en de kleine resorts liggen aan het zuidstrand en op het buureiland Siladen. Na drie nachten weet je op welke richel van de muur de schildpadden slapen. Dan vaar je terug naar Manado voor je vlucht.

Trek drie weken uit om Sulawesi helemaal te ervaren. Als je minder tijd hebt, kies dan voor Makassar, Sengkang, Tana Toraja en Bira in ruim een week en vlieg vanuit Makassar weer weg; het noorden is voor de tweede en derde week. Op Sulawesi zou je je maanden kunnen vermaken, maar waarschijnlijk heb je niet zoveel tijd.

Een begrafenis bij de Toraja: buffels, tau tau en rotsgraven

Een begrafenis bij de Toraja duurt dagen en brengt het hele dorp bij elkaar. Op een veld staan tijdelijke tribunes voor de honderden gasten, en de familie ontvangt varkens en buffels als gift. Er wordt een buffel geslacht om de dode naar het hiernamaals te brengen; het vlees gaat naar de gasten, en er wordt gedanst. Daarna gaat de kist in een rotsgraf, en bij adellijke families komt er op een richel een tau tau bij, een houten beeld met de trekken van de overledene. Je mag erbij zijn: de gids in Rantepao vraagt na of er die week een is, want ze zijn er niet elke dag, en koopt samen met jou een geschenk voor de familie. Draag donkere, bedekte kleding. Als je het slachten niet wilt zien, kom je 's ochtends: het ontvangen van de gasten en de dans gaan de hele dag door, de eerste buffel wordt pas na het middaguur geofferd.

Meer over het volk en zijn geloof lees je in Mystiek Toraja.

De onderwaterwereld van Sulawesi: Togian, Bunaken of Bira?

Snorkelen en duiken kan op Sulawesi op drie plekken die je op een rondreis tegenkomt, en ze liggen zo ver uit elkaar dat je zelden alle drie doet: Bira in het zuiden, de Togian-eilanden in het midden en Bunaken in het noorden. Als je ruim een week hebt, haal je alleen Bira. Heb je drie weken, dan kies je meestal één van de twee andere. Bira is de plek voor één dag: je huurt in het dorp een vissersboot, vaart twintig minuten naar het rif van Liukang Loe en snorkelt boven koraal waar schildpadden en rifhaaien voorbijkomen. 's Avonds eet je gegrilde vis bij een van de eethuisjes met de tafels op het strand. Voor de Togian-eilanden reken je drie nachten en twee keer een halve dag op de boot; ze bieden een rif voor je steiger, koraalmuren voor snorkelaars en duikers, en een gezonken bommenwerper uit de Tweede Wereldoorlog voor wie een brevet heeft. Bunaken is de plek voor de steile koraalmuren, en omdat het maar een halfuur varen van Manado ligt, past het zonder extra reisdag in de route. Snorkel je alleen, dan zie je op alle drie genoeg. Duik je, dan zijn Bunaken en de Togians de spots waar je geweest moet zijn. De vijf beste duikplekken van het eiland, met Wakatobi in het zuidoosten erbij, staan in De 5 beste plekken om te duiken in Sulawesi. Het zicht onder water is het best tussen april en oktober.

Heel Sulawesi of alleen het zuiden?

In ruim een week zie je alleen het zuiden: Makassar, de boot op het Tempemeer bij Sengkang, drie nachten bij de Toraja en twee aan het strand van Bira, en dan terug naar Makassar. Je ziet de rotsgraven, de pinisi-werven en één rif, en je hebt geen boot en geen binnenlandse vlucht nodig, want alles ligt aan de weg. In drie weken zie je het hele eiland: dezelfde eerste week, dan het Posomeer, de keuze tussen de Togian-eilanden en een vlucht naar Manado, en het noorden met Tomohon, Tangkoko en Bunaken. In de korte route mis je het bos met de tarsiers en de muur van Bunaken, maar je houdt de tweede week over voor Bali of de Molukken.

Sulawesi combineren met Bali of de Molukken

Twee combinaties komen veel voor: het zuiden van Sulawesi plus Bali, met een vlucht van anderhalf uur vanuit Makassar naar Denpasar, samen drie weken; en Sulawesi plus de Molukken, met een vlucht vanuit Makassar naar Ambon. Sumatra erbij kan ook, maar dan zit je aan vier weken.

Beste reistijd Sulawesi: twee klimaten, dus het hangt af van waar je heen gaat

Door de ligging op een geografische scheidingslijn heeft Sulawesi twee tegenovergestelde klimaten. In het noordoosten valt de meeste regen in onze zomer, terwijl het zuidwesten een natte periode kent van oktober tot en met maart. Aan de kust is het altijd tropisch warm, maar in de bergen daalt de temperatuur flink. Houd hier rekening mee bij het plannen van een vakantie naar Sulawesi. Wil je duiken tijdens je rondreis door Sulawesi? Plan je vakantie dan tussen april en oktober wanneer de zichtbaarheid onder water het beste is.

Voor het zuiden en het midden, Makassar tot het Posomeer, ga je tussen mei en oktober. De wegen zijn dan droog, de rijstvelden staan geel, klaar voor de oogst, en de begrafenissen bij de Toraja vallen vooral tussen juni en september. In het noorden bij Manado kan het ook in onze zomer regenen, maar dat is meestal een bui in de middag, en onder water is het zicht dan juist het best. In de bergen van Tana Toraja en Tomohon daalt het 's avonds tot onder de twintig graden. Meer per maand: klimaat Sulawesi en het weer op Sulawesi.

Hoe reis je naar, en op, Sulawesi?

Vanuit Nederland vlieg je via Jakarta naar Makassar als je in het zuiden begint, of naar Manado als je in het noorden begint. Via Singapore kan ook: vanaf daar vlieg je in drie tot vier uur rechtstreeks naar Makassar of Manado.

Vanuit Makassar in het zuiden van het eiland reis je met de bus naar het dorpje Rantepao. Na een bezoek aan de Toraja-stammen reis je met een minibus of taxi verder naar het uiterste noorden van Sulawesi. In Noord-Sulawesi vind je meerdere nationale parken. Begin je in Manado, dan ligt Tomohon op een uur rijden en Tangkoko op ruim een uur, en daarna vlieg je naar Palu of rijd je in een paar dagen langs de noordkust via Gorontalo naar het midden.

Op het eiland rijd je meestal met een auto met chauffeur of een minibus; de openbare bussen rijden wel tussen de grote plaatsen, maar niet vaak, en de afstanden zijn lang: van Makassar naar Rantepao rijd je negen tot tien uur, van Rantepao naar het Posomeer acht. Het midden overbrug je met een binnenlandse vlucht, vanuit Palu of Luwuk naar Manado, ruim een uur, of met de boot vanuit Ampana naar de Togian-eilanden.

Wat kost een rondreis Sulawesi?

Een rondreis over Sulawesi begint vanaf € 1.500,- tot € 2.300,- per persoon, zonder vlucht, voor drie weken. Eten kost weinig: een maaltijd bij een eethuisje langs de weg is twee tot vijf euro. Het verschil tussen de goedkoopste en de duurste reis zit in een aantal factoren: reis je in een groep of privé met eigen chauffeur? Bezoek je ook de eilanden in het midden? En hoe luxe slaap je: in een simpel guesthouse of een resort aan het strand?