Rondreis Kalimantan

Je reist hier meer over water dan over de weg. Twee keer slaap je een paar nachten op een boot, in het zuiden op een houten klotok tussen de orang-oetans en in het oosten op een houseboat over de Mahakam, en tussendoor stap je drie keer op een binnenlandse vlucht. Trek ruim twee weken uit en ga tussen juni en september, als de rivieren laag staan en de voederplaatsen goed bereikbaar zijn. Begin in het Tanjung Puting National Park en reis via de zuid- en oostkust naar het 1300 kilometer verderop gelegen plaatsje Samarinda.

De drijvende markten van Banjarmasin wisselen de hippe skybarren in Balikpapan af. En orang-oetans vormen naast de Dajaks de belangrijkste inwoners. Door haar weinige bezoekers heeft Kalimantan haar geheimen goed weten te bewaren.

Tweederde van het eiland Borneo behoort tot Indonesië. Een rondreis over het Indonesische deel, Kalimantan, is de ideale manier om al haar belangrijkste bezienswaardigheden te zien. Inheemse bossen, machtige bergen en mysterieuze rivieren verspreiden zich over het eiland. Met bijzondere dorpjes in het westen en een rijke natuur in het oosten. En met traditionele culturen in het zuiden en een ongerepte jungle in het centrale deel. Door Kalimantan reizen is een groot avontuur!

De 8 mooiste plekken op Kalimantan, van zuid naar oost

Bijna iedereen begint in het zuiden, bij de orang-oetans van Tanjung Puting, en werkt via Banjarmasin en het Meratus-gebergte naar het oosten, waar de Mahakam en de eilanden van Derawan liggen; tussen die twee helften zit een vlucht. Heb je een week, dan blijf je in het zuiden; met ruim twee weken zie je beide.

1. Tanjung Puting · 2 nachten: op een klotok tussen de orang-oetans

In het Tanjung Puting National Park begint je rondreis over Kalimantan met een ontmoeting met de bekendste inwoner van het eiland: de orang-oetan! In een klotok, een houten gemotoriseerde boot, vaar je over de Sungai Sekonyer rivier die door het park slingert.

Je stapt aan boord in de havenplaats Kumai, een halfuur rijden van het vliegveld van Pangkalan Bun, waar je in anderhalf uur vanuit Jakarta bent geland. De klotok is twee dagen je huis. Bovendeks liggen de matrassen onder een klamboe en benedendeks kookt de kok; 's avonds legt de schipper aan bij een oever waar de vuurvliegjes in de bomen knipperen. Elke dag lopen de boswachters met bananen naar de voederplaatsen van Pondok Tanggui en Camp Leakey, het onderzoeksstation waar Biruté Galdikas in 1971 haar onderzoek naar orang-oetans begon en dat is genoemd naar Louis Leakey, de paleoantropoloog die haar daarbij steunde. Vanaf het houten platform kijk je een moeder met een jong op de rug rustig naar de bananen grijpen, en op de terugvaart zitten de neusapen in de bomen langs de oever. Na de tweede ochtend op de rivier stap je in Kumai weer aan wal.

2. Banjarmasin · 2 nachten: de drijvende markt van Lok Baintan bij zonsopgang

De volgende bestemming van je rondreis door Indonesië is de stad Banjarmasin. Net als het Tanjung Puting National Park verken je deze plaats het beste over het water. In een kano vaar je over de drijvende markten, de belangrijkste bezienswaardigheden in het 'Venetië van Kalimantan'. Een van de hoogtepunten van Kalimantan is de drijvende markt in Banjarmasin. Met een kano vaar je door de stad en ervaar je het leven. Vooral met zonsondergang is het bijzonder deze stad vanaf het water te ontdekken.

Om zes uur 's ochtends zit je al in een gemotoriseerde kano op de Martapura-rivier, een uur stroomopwaarts naar Lok Baintan, waar tientallen vrouwen met puntige hoeden hun bootjes vol rambutans en zoete rijstkoeken tegen elkaar aan laten drijven. Je koopt je ontbijt van boot naar boot. In de middag rijd je een halfuur naar Cempaka, waar mannen tot hun borst in modderputten staan en met een pan naar diamanten zoeken, en verderop naar de edelsteenmarkt van Martapura. Aan het eind van de dag vaar je onder de Barito-brug door naar het eilandje Pulau Bakut, waar de neusapen in de mangrove komen slapen. Om acht uur is de markt van Lok Baintan alweer uit elkaar gedreven.

3. Loksado · 2 nachten: op een bamboevlot over de Amandit door het Meratus-gebergte

Vanuit Banjarmasin rijd je vier tot vijf uur naar het oosten, de laatste kilometers over een weg die langs de rivier de Amandit omhoog kronkelt, naar het dorp Loksado in het Meratus-gebergte. Je slaapt in een houten guesthouse aan de rivier en loopt overdag over hangbruggen naar de balai van de Bukit-Dayak, een gemeenschapshuis op palen waar meerdere gezinnen samen wonen en de oogst vieren. De terugweg gaat over het water: een vlotbouwer bindt twintig bamboestengels aan elkaar en laat je drie uur lang over de stroomversnellingen van de Amandit naar beneden glijden, met je voeten in het water en de rugzak op een verhoging. Als je het rustiger wilt, laat je het vlot aan de anderen en wacht je in de warmwaterbron van Tanuhi, tien minuten van het dorp. In Loksado doe je de balai en het vlot zonder haast, elk op een eigen dag.

4. Balikpapan · 1 nacht: aankomen in de oliestad aan de Straat van Makassar

Nadat je op de markt van Banjarmasin genoeg lekkers hebt ingeslagen, reis je naar de stad Balikpapan. Hier maken drijvende markten plaats voor moderne hotels en clubs die uitkijken over het water. Dankzij grote oliereserves is Balikpapan de rijkste stad van Kalimantan. Het is een fijne tussenstop voordat je in Samarinda de jungle van Kalimantan induikt.

Je landt na een uur vliegen vanuit Banjarmasin en rijdt langs de raffinaderij de stad in, waar op de heuvel boven de haven nog de witte huizen staan die Shell voor zijn Nederlandse personeel bouwde. 's Avonds eet je gegrilde vis aan de boulevard van Melawai, met de lichten van de schepen en platforms op de Straat van Makassar. Een halfuur buiten de stad ligt het zonneberen-centrum, waar zeven beren die als huisdier gevangen zaten in een stuk bos leven en waar de borden bij de ingang eerlijk vertellen hoe het met het bos van Kalimantan gaat. Meer dan een avond vraagt Balikpapan niet.

5. Samboja Lestari · 2 nachten: in het bos dat opnieuw is geplant

Op een heuvel een uur ten noorden van Balikpapan ligt de lodge van Samboja Lestari, midden in ruim 1.800 hectare bos dat de Borneo Orangutan Survival Foundation sinds 2001 op een uitgebrande grasvlakte heeft teruggeplant. Vanaf je kamer kijk je over de boomtoppen naar de eilandjes in het meer waar de orang-oetans wonen die nooit meer in het wild kunnen leven, en 's ochtends loop je met een verzorger mee naar de eigen zonneberen-opvang van Samboja, een ander centrum dan dat bij Balikpapan, waar de beren in een stuk bos achter een hek leven. Contact met de dieren is er niet, dat is de regel van het centrum; je kijkt vanaf de oever toe hoe ze nesten bouwen en om het fruit vechten. Wij zouden Samboja niet overslaan: nergens op Kalimantan ben je zo zeker van orang-oetans, en nergens hoor je zo precies hoe het bos verdween. Op de tweede dag rijd je een halfuur naar Bukit Bangkirai en loop je op dertig meter hoogte over de hangbruggen tussen de kruinen van het oerbos.

6. De Mahakam · 3 nachten: op een houseboat naar Muara Muntai en Mancong

In het havenplaatsje Samarinda, dat 120 kilometer ten noorden van Balikpapan ligt, begin je aan een cruise over de Sungai Mahakam. De op één na langste rivier van Indonesië brengt je naar het hart van Kalimantan. Hier vind je het traditionele dorpje Tanjung Isuy. Een voormalig Dayak longhouse is hier omgetoverd tot een vakantieverblijf.

Je stapt op de houseboat in Loa Janan, een halfuur buiten Samarinda, en de boot vaart de eerste nacht gewoon door terwijl jij op het bovendek slaapt. De volgende ochtend lig je bij Muara Muntai, een dorp waar alle straten van planken zijn en de bromfietsen erover ratelen, en stap je over in een kleine motorboot die de Ohong-kreek in vaart, onder de bomen door naar het longhouse van Mancong. Op het Jempang-meer drijven visserswoningen op vlotten, en op de rivier zelf komt bij rustig water soms de pesut boven, de zoetwaterdolfijn van de Mahakam. Op de derde dag ligt de boot bij Tanjung Isuy, waar de vrouwen doek weven op de veranda van het oude longhouse. De tocht eindigt in Tenggarong, waar het witte paleis van de sultan van Kutai, in de jaren dertig gebouwd door het Nederlandse bestuur, nu een museum is met de troon en de gongs van het sultanaat.

7. Samarinda · 1 nacht: de Islamic Center-moskee boven de rivier

Na de nachten aan de Sungai Mahakam keer je weer terug naar Samarinda of Balikpapan. Hier kun je op een vliegtuig stappen om terug naar huis te gaan óf om je rondreis door Indonesië te vervolgen naar een van de andere eilanden.

Vanuit Tenggarong rijd je in een uur langs de rivier terug naar Samarinda, waar aan de oever de koepel en de vier minaretten van het Islamic Center boven de stad uitsteken. Je mag de hoogste minaret op, en van 99 meter hoog kijk je over de kolenschepen op de Mahakam en de wijken aan de overkant. In de weverijen in de wijk Samarinda Seberang zie je de sarongs gemaakt worden met het patroon dat naar de stad genoemd is. 's Avonds eet je aan de Tepian, de boulevard langs de Mahakam, waar de kolenschepen in het donker voorbij trekken.

8. Derawan · 3 nachten: het kwallenmeer van Kakaban en de manta's bij Sangalaki

Meer rust vind je op de tropische eilandjes rondom Pulau Derawan en bij de verlaten stranden ten noorden van Pontianak.

Vanaf het vliegveld van Berau, een uur vliegen vanuit Balikpapan, brengt een speedboot je in een tot drie uur naar de eilanden van de Derawan-archipel in de Celebeszee. Je slaapt in een paalwoning boven het water op Derawan of Maratua, waar de groene zeeschildpadden 's nachts het strand op kruipen om eieren te leggen en overdag onder je terras langs zwemmen. Op de dagtocht naar Kakaban loop je een houten trap over de rotsrand naar een meer midden op het eiland, waar je snorkelt tussen duizenden kwallen die hun gif kwijt zijn geraakt omdat ze al eeuwen zonder vijanden leven. Bij Sangalaki wachten de manta's in de stroming, en als je duikt, ga je naar de grotten van Maratua. Als je niet duikt, is er om je paalwoning genoeg rif om dagen te snorkelen.

De Dayak: longhouses, balai en het leven aan de rivier

Tijdens je rondreis over Kalimantan kom je de Dayak drie keer tegen, in twee soorten huizen; Dayak is de verzamelnaam voor de oorspronkelijke volken van het binnenland van Borneo, honderden groepen met elk een eigen taal. In het Meratus-gebergte bij Loksado wonen de Bukit-Dayak in een balai, een vierkant gemeenschapshuis op palen met in het midden de plek voor de rituelen en langs de wanden de kamers van de gezinnen. Aan de Mahakam wonen de Benuaq-Dayak in een lamin, een langhuis van ijzerhout op palen van drie tot vijf meter hoog, met één lange veranda aan de voorkant, een deur per gezin en soms honderden meters lang. Het langhuis van Mancong uit de jaren dertig is gerestaureerd, met houtsnijwerk en totempalen ervoor, en staat leeg; in Pepas Eheng bij Melak, een dag verder over de rivier, wonen nog gezinnen in een lamin. Bij een bezoek zit je op de veranda, koop je een geweven mand of een houten beeldje uit het dorp zelf en zie je, als het treft, een oudere vrouw met de lange oorlellen die in de generatie van haar moeder nog gewoon waren. Meer over de verschillende groepen lees je op onze pagina over de volken van Kalimantan en de cultuur van Kalimantan.

Orang-oetans zien: in het wild of in een opvangcentrum?

Op Kalimantan zie je orang-oetans op vier manieren, en welke je kiest hangt af van hoeveel zekerheid je wilt en hoeveel je ervoor over hebt om te varen. Wilde orang-oetans laten zich niet plannen: ze bouwen elke avond een nieuw nest hoog in een boom en trekken alleen. Daarom werken de parken met voederplaatsen, waar vrijgelaten dieren nog bananen komen halen, en met opvangcentra, waar dieren wonen die uit plantages en kooien zijn gehaald. Die centra bestaan door de plantages, en door de centra zie je hier bijna zeker een orang-oetan.

In Tanjung Puting vaar je twee dagen op een klotok naar de voederplaatsen; de kans dat je een moeder met jong op het platform ziet is groot, en onderweg zie je ze soms ook gewoon in de bomen boven de rivier. In Samboja Lestari, een uur van Balikpapan, kijk je vanaf de lodge naar orang-oetans op eilanden die ze niet af kunnen, zonder dat je daarvoor een boot hoeft te nemen. In het Kutai National Park, een dag rijden ten noorden van Samarinda, loop je met een ranger het bos in op zoek naar dieren die er echt wild leven, en kom je soms met niets dan een nest terug. Bij Palangkaraya, halverwege het zuiden, vaar je over de Rungan-rivier langs eilanden waar het opvangcentrum Nyaru Menteng orang-oetans laat wennen aan het bos. Als je één plek moet kiezen, kies dan de klotok in Tanjung Puting, omdat je daar de dieren én de rivier beleeft.

Beste reistijd voor Kalimantan

De evenaar loopt over het eiland Borneo en Kalimantan kent dan ook een tropisch klimaat. Vrijwel het hele jaar door valt hier veel regen. Het droogseizoen loopt van juli tot en met september en is daarom de beste reistijd voor een rondreis over Kalimantan. Kalimantan kent een tropisch klimaat met veel regen. Het eiland is het hele jaar door vrij nat, het regenseizoen loopt van oktober tot juni. Houd er wel rekening mee dat het in het centrale bergland koeler en natter is dan in de hete zuidelijke kustgebieden.

In de droge maanden staan de rivieren laag en kun je de voederplaatsen in Tanjung Puting te voet bereiken; in de natte maanden valt de regen meestal in één bui van een of twee uur in de middag, en vaart de klotok gewoon. Onder water bij Derawan is het zicht het beste van april tot oktober.

maandtabel uit het systeem

Hoe reis je naar en door Kalimantan?

Vanuit Nederland vlieg je naar Jakarta, met een overstap in Kuala Lumpur, Singapore of Doha, en ben je ruim zestien uur onderweg; vanaf Jakarta vlieg je in anderhalf uur naar Pangkalan Bun. Als je in het oosten begint, vlieg je via Jakarta of Singapore naar Balikpapan.

Je rondreis door Kalimantan start bij haar populairste attractie: het Tanjung Puting National Park. Vanuit Pangkalan Bun vlieg je via Surabaya naar Banjarmasin en rijd je vier tot vijf uur het Meratus-gebergte in naar Loksado. Hierna reis je met de bus via de zuidkust naar Banjarmasin waarna je op een bus stapt richting de stad Balikpapan in Oost-Kalimantan. Als je niet een dag in de bus wilt zitten, met een ferry over de Barito, vlieg je in een uur. Na een korte citytrip in Balikpapan reis je naar de iets noordelijker gelegen stad Samarinda waar je in een boot stapt voor een meerdaagse cruise over de Sungai Mahakam. Hierna kun je terugkeren naar Balikpapan en op een vliegtuig stappen om je rondreis door Indonesië te vervolgen. Tip: Houd je van duiken? Neem dan ook de Derawan archipel op in je reisprogramma. Vanaf Balikpapan vlieg je er in een uur naar Berau, en vanaf de kade brengt een speedboot je in een tot drie uur naar de eilanden.

Op Kalimantan zit je dus meestal in een vliegtuig of op een boot en zelden lang in een auto: drie binnenlandse vluchten van een tot twee uur, een klotok, een houseboat en een speedboot, en voor de korte stukken over land een auto met chauffeur en gids. Als je liever de grond onder je houdt, kun je een deel met de bus doen: van Pangkalan Bun rijden bussen naar Pontianak en van Palangkaraya naar Banjarmasin. Een rondreis over Kalimantan neemt je in twee weken mee langs de belangrijkste bezienswaardigheden in het zuiden en oosten van het eiland. Wil je nog meer van het ongerepte Kalimantan zien? Dan heb je iets meer tijd nodig. Borneo is immers het op twee na grootste eiland ter wereld!

Wat kost een rondreis Kalimantan?

Een rondreis van twee tot drie weken door Kalimantan kost ongeveer € 2.700 zonder vlucht tot € 4.400 met vlucht, afhankelijk van hoeveel nachten je op de boten en op de eilanden slaapt. De binnenlandse vluchten en de bootdagen maken het duurder dan een reis over Java of Bali; daar staat tegenover dat je op de klotok en de houseboat je vervoer, je bed en je kok in één hebt.