Bali

De zes mooiste plekken op Bali, van Sanur tot Seminyak

Een goed startpunt voor een vakantie op Bali is Denpasar, de hoofdstad van het eiland. Een metropool voor Balinese begrippen met de drukte van een grote stad, maar ook belangrijke culturele bezienswaardigheden. Je landt er, slaapt een paar kilometer verderop aan het strand van Sanur en rijdt daarna met de klok mee over het eiland.

1. Sanur · 2 nachten: de kalme zee en de boot naar Nusa Penida

Je wordt op het vliegveld opgehaald en zit binnen een halfuur aan de zee van Sanur, waar een rif voor de kust de golven breekt. Spring op een surfplank tussen de golven bij de badplaats Kuta of neem een duik in het rustigere water bij Sanur. Langs het strand loopt een pad van een paar kilometer met de cafés aan de ene kant en de vissersboten aan de andere. Vroeg in de ochtend duwen de vissers hun boten het water in, en dan is het strand nog van de Balinezen. Je vaart in een halfuur met een speedboot naar Nusa Penida, het ruige kalksteeneiland tegenover de kust. Bij de snorkelplek Manta Point zwemmen het hele jaar reuzenmanta's, roggen met een spanwijdte van een paar meter. Je snorkelt er met ze mee. Op de klif van Kelingking kijk je neer op een baai met wit zand die vanaf boven de vorm van een dinosauruskop heeft.

2. Ubud · 3 nachten: het culturele hart tussen de rijstvelden

Een rondreis door Bali gaat verder met een bezoek aan Ubud. Ingeklemd tussen de groene rijstvelden vormt dit voormalige kunstenaarsstadje het culturele hart van Bali. Tempels, kunstgalerieën en musea zijn nooit ver weg. Bezoek het Ubud Palace en het Monkey Forest bij Ubud, fiets door de Jatiluwih rijstvelden en struin door de botanische tuin Kebun Raya Bedugul. En Goa Gajah, een monsterlijk ogende grot met een altaar voor de hindoegoden Ganesha en Shiva.

Je ziet ten noorden van Ubud de rijstterrassen van Tegalalang als trappen tegen de helling liggen, het bekendste uitzicht van Bali. In de watertempel Tirta Empul lopen Balinezen in een sarong door de bassins en houden hun hoofd onder de waterspuwers, een reinigingsritueel dat je als bezoeker in een eigen bassin mag meedoen. Elke avond is er ergens in Ubud een dansvoorstelling: de legong, een dans van meisjes in goudbrokaat, of de barong, waarin een leeuwachtig masker het opneemt tegen de heks Rangda. Wil je de vulkaan Batur beklimmen voor de zonsopgang, slaap dan in Kintamani aan het kratermeer, want vanuit Ubud ben je bijna twee uur langer onderweg naar het startpunt.

3. Sidemen · 3 nachten: rijstvelden onder de Agung

Sidemen is een vallei in het oosten waar de rijstterrassen tot aan de voet van de Gunung Agung lopen, de hoogste en heiligste vulkaan van het eiland. Onderweg vanuit Ubud, zo'n drie uur rijden, stop je in Klungkung bij de Kerta Gosa, de oude rechtbank, waar de plafonds beschilderd zijn met de straffen die een veroordeelde na de dood wachten. Je loopt vanuit je hotel over de dijkjes tussen de sawa's, de natte rijstvelden, en ziet de boeren het water van terras naar terras laten lopen. Op weg naar de top kom je langs Pura Besakih, het grootste tempelcomplex van Bali. Pura Besakih, de moedertempel van alle Balinese hindoes, ligt op de helling van de Agung en bestaat uit ruim twintig tempels met zwarte, trapsgewijze daken. Als je liever aan zee slaapt, is Candidasa, het vissersdorp aan de oostkust, het alternatief voor Sidemen. Een paar kilometer landinwaarts ligt het dorp Tenganan, waar de Bali Aga wonen, de bewoners van vóór de Javaanse hindoes, die hun eigen weefsels maken. Tussen Amed en Candidasa ligt Tirtagangga, een dorpje dat vooral bekend staat vanwege het gelijknamige waterpaleis.

4. Lovina · 1 nacht: dolfijnen voor de zwarte kust

Ontsnappen aan de hectiek kan in Lovina op Bali. Ruim acht kilometer aan verlaten strand en dolfijnen voor de kust zijn hier heel normaal. Bij Singaraja zie je de Gitgit watervallen die van zestig meter hoogte naar beneden vallen.

De rit van Sidemen naar de noordkust duurt een hele dag, langs het waterpaleis Tirtagangga, de vissersdorpen van Amed en de oude koloniale haven Singaraja. Lovina is een rij dorpen achter een strand van zwart vulkanisch zand, genoemd naar het huis van de regent die hier in de jaren vijftig de eerste bungalows liet bouwen. Vóór zonsopgang stap je in een houten vissersboot en vaart de zee op, waar de dolfijnen in groepen langs de kust jagen. De dolfijnen springen zo naast de boot het water uit. Als je wilt snorkelen, rijd je anderhalf uur door naar Pemuteran, waar het rif bij het eilandje Menjangan het mooiste van Bali is en zeeschildpadden rondzwemmen.

5. Munduk · 2 nachten: koffie, kratermeren en de tempel in het meer

Munduk is een bergdorp hoog boven de kust, waar de lucht na de warme kust koel voelt. Rond het dorp groeien koffie, cacao en kruidnagel op de hellingen. Je wandelt over paden door de plantages naar de watervallen. Bij het kratermeer Tamblingan, verscholen in het bos, peddelt een visser je in een houten kano het meer op. Aan het buurmeer Bratan staat de tempel Ulun Danu, gewijd aan de godin van het water; bij hoog water lijken de pagodedaken op het water te drijven. Naast de tempel ligt Kebun Raya Bedugul, de botanische tuin van Bali, met wel vijfhonderd soorten orchideeën. Op de bergweg van Munduk naar het zuiden kom je langs Jatiluwih. Ten noorden van Tabanan liggen de Jatiluwih rijstvelden, waar je een adembenemend uitzicht hebt op de groene rijstterrassen. Ze staan op de werelderfgoedlijst van UNESCO, als deel van het subak-stelsel waarmee Balinese boeren al duizend jaar het water onderling verdelen. In de bergen kan het elke dag regenen, dus neem een trui mee voor de avond.

6. Het zuiden: Sanur, Canggu of Seminyak · 4 nachten: strand, surf en de zeetempels

Vanuit Munduk rijd je via de rijstvelden in een halve dag terug naar de zuidkust, en daar kies je waar je aan zee slaapt. Sanur heeft de kalme zee en het strandpad, en is zoals gezegd de rustigste van de drie. Canggu ligt aan de westkust, waar de golven hoog genoeg zijn om te leren surfen, en het dorp heeft een straat vol cafés bij het strand van Batu Bolong. Droom weg in het chique Seminyak, bekend om haar hippe cocktailbars, luxe resorts en exclusieve boetiekjes. In Jimbaran eet je na een dagje surfen de lekkerste vis van heel Indonesië en neem je een kijkje bij het Garuda Wisnu Kencana Cultural Park. Aan het einde van de dag zie je de zon achter het water wegzakken bij de zeetempel Pura Tanah Lot.

Vanuit alle drie rijd je naar het schiereiland Bukit in het uiterste zuiden. Daar staat de tempel Uluwatu op een klif hoog boven de oceaan. Na zonsondergang wordt bij de tempel de kecak gedanst, een koor van tientallen mannen dat ritmisch "tjak" roept. Houd op de kliffen je bril en je tas stevig vast, want de apen van Uluwatu pakken alles wat los zit.

Twee weken Bali, of drie weken met de Gili-eilanden?

Twijfel je of je alleen op Bali blijft of ook de Gili-eilanden eraan vastknoopt? Als je twee weken hebt, raden we aan alleen op Bali te blijven. Je kan op een goed tempo van het eiland genieten. Heb je drie weken, dan is het een hele goede optie om vanuit de haven Padang Bai in een paar uur naar de Gili-eilanden te varen, drie eilandjes voor de kust van Lombok zonder auto's. Je snorkelt er tussen de schildpadden en eet 's avonds met je voeten in het zand. Op de terugweg plak je er nog een paar dagen Lombok aan, een eiland dat rustiger en islamitisch is. De uitgewerkte route langs beide eilanden lees je in Rondreis Bali & Lombok.

Onontdekt Bali: waar de bussen niet komen

Buiten de bekende route heeft Bali hoeken waar je een hele dag alleen staat. Daar storten watervallen in een leeg ravijn, duwen vissers hun boot het zwarte zand op en groeit koffie op hellingen zonder uitkijkpunt. Zeven plekken om de drukte achter je te laten.

Sekumpul. In het noorden, in de heuvels achter Singaraja, vallen zeven watervallen naast elkaar van een klif van ruim tachtig meter in een ravijn vol bos. De afdaling is steil en glad, en juist daardoor blijft het er stil.

Trunyan. Aan de oostoever van het Baturmeer, alleen per boot bereikbaar, ligt een dorp van de Bali Aga, de bewoners van vóór de Javaanse hindoes. Ze cremeren hun doden niet, maar leggen ze onder bamboekooien op een begraafplaats aan het meer, onder een boom die taru menyan heet, de geurende boom.

Pemuteran en het nationale park Bali Barat. De noordwesthoek is het minst bezochte deel van het eiland. Voor de kust van Pemuteran ligt een kunstmatig rif, bij het eilandje Menjangan een koraalmuur met zeeschildpadden. In het park leeft de Balispreeuw, de witte vogel die het symbool van Bali is.

Tejakula en Les. Aan de noordoostkust tussen Amed en Lovina liggen vissersdorpen aan een zwart strand waar bijna geen hotel staat. Bij Les planten duikers samen met de dorpelingen koraal terug op het rif, en landinwaarts valt de waterval Yeh Mampeh.

Pupuan en Belimbing. In de westelijke bergen liggen rijstterrassen en koffieplantages zonder uitkijkpunt met kaartjes. De weg van Munduk naar de zuidkust loopt erlangs.

Medewi en Balian. Aan de zuidwestkust rolt bij Medewi een lange golf binnen en ligt bij Balian een zwart strand met een handvol guesthouses. Hier surf je in alle rust.

Air Banjar en het klooster Brahma Vihara Arama. Een paar kilometer landinwaarts van Lovina stroomt warm bronwater door stenen drakenkoppen in drie baden. Op de heuvel erboven staat het grootste boeddhistische klooster van Bali.

Wat zijn de mooiste bezienswaardigheden van Bali?

Bali heeft meerdere highlights die je niet wil missen. Neem een kijkje bij een van de bekendste tempels van het eiland: Tanah Lot. Wandel door de donkere gangen van Goa Gajah en zie de zon opkomen in de rijstvelden van Jatiluwih. Verblijf in Canggu, een hotspot voor yogi's en digital nomads die voor langere tijd op het eiland verblijven.

Ervaar een stukje van de Balinese cultuur en geschiedenis tijdens traditionele dansvoorstellingen en ceremoniën in Ubud. De weelderige watervallen, zoals Tegenungan en Gitgit, zijn niet alleen fotogeniek maar ook verfrissend om in te zwemmen. Een van de leukste bezienswaardigheden op Bali is het Monkey Forest, waar een bende makaken een tempelcomplex heeft overgenomen.

Hindoeïsme op Bali

Het hindoeïsme speelt een centrale rol in het dagelijks leven van Balinezen en vormt de basis van hun cultuur, tradities en sociale structuren. Het Balinese hindoeïsme verschilt enigszins van het hindoeïsme in India. Het religieuze leven wordt gekenmerkt door kleurrijke ceremonies, tempelvieringen en dagelijkse offers om de goden gunstig te stemmen.

Tempels zijn verspreid over het eiland en spelen een belangrijke rol in het sociale leven van de gemeenschap. Het hindoeïsme inspireert kunst, dans en muziek, waarbij Balinese dansvoorstellingen zoals de Barong en Kecak een weerspiegeling zijn van mythologie en eeuwenoude verhalen. Bali wordt ook wel het eiland van tienduizend tempels genoemd en overal zijn heiligdommen en altaars te vinden.

De offers die je overal ziet heten canang sari: bakjes van palmblad met bloemen, rijst en een wierookstokje, die vrouwen elke ochtend op de stoep, dashboards en toonbanken leggen. Elk dorp heeft minstens drie tempels, en bij een tempelfeest zie je de hele gemeenschap in wit en goud met offers op het hoofd naar binnen lopen. Het grootste feest is Galungan, dat elke 210 dagen terugkomt, als de voorouders op bezoek komen. Dan staan langs alle wegen penjor, hoge gebogen bamboestokken met offers aan het uiteinde. Eén dag per jaar, in maart of april, is het Nyepi, het hindoe-nieuwjaar: de avond ervoor dragen jongeren metershoge monsterpoppen door de straten, en de dag erna staat het hele eiland stil. Waarom die offers overal liggen, lees je in Waarom liggen er op Bali overal offers op straat?, en de zeven tempels die wij het mooist vinden in Top 7 tempels op Bali.

Wat eet je op Bali?

De Balinese keuken is de enige van Indonesië waarin varkensvlees de hoofdrol speelt, omdat de rest van het land islamitisch is. Het feestgerecht is babi guling, aan het spit geroosterd speenvarken met een krokante huid, dat je bij een warung, een eenvoudig eethuis, met rijst en een lepel sambal krijgt opgeschept. Bebek betutu is eend die uren in bananenblad gaart met een kruidenpasta, en sate lilit is gehakte vis om een stengel citroengras gewikkeld en boven houtskool gegrild. Het dagelijkse eten is nasi campur: een bergje rijst met wat de kok die ochtend heeft gemaakt eromheen. Eet bij voorkeur in de warungs waar de Balinezen zelf eten, en vraag of de sambal garnalenpasta bevat als je geen vis eet. Drie gerechten die je moet proeven staan in 3 traditionele gerechten op Bali, en thuis maak je boemboe Bali ikan na.

Regels, tips en gebruiken op Bali

Je betaalt bij aankomst een toeristenheffing per persoon, het liefst vooraf online, en laat de QR-code op het vliegveld zien. In een tempel moet je een sarong en een sjerp dragen, met je schouders en benen bedekt; bij de grote tempels leen je ze bij de ingang. Rood vlaggetje op het strand betekent niet zwemmen: de stroming trekt je in minuten de zee op. Wil je zelf een scooter rijden, dan moet je een internationaal rijbewijs mét motorrijbewijs bij je hebben en een helm dragen. Zonder die papieren betaalt je verzekering niets na een val. Op Nyepi mag niemand de straat op, ook toeristen niet, en is het vliegveld een etmaal dicht. Bij activiteit van de vulkaan Agung sluit de overheid een zone rond de krater. Drugs zijn in Indonesië verboden, met straffen die ver boven de Nederlandse liggen. De regels voor toeristen staan op de website van de provincie Bali. Nederland Wereldwijd linkt ernaar.

Weer Bali

Bali heeft een tropisch klimaat en vanwege de ligging rond de evenaar kent het eiland stabiele temperaturen. De beste tijd om een vakantie naar Bali te plannen is in augustus en september. Hoewel het er dan het koelst is, valt er in deze maanden de minste regen. Dankzij haar ligging rondom de evenaar geniet je het hele jaar door van warme temperaturen op het eiland.

Van mei tot oktober is het droog aan de kust en 's avonds koel in de bergen. Juli en augustus zijn de drukste maanden. Van december tot maart brengt de westmoesson zware buien, meestal laat in de middag, en dan spoelt er afval aan op de stranden in het zuiden. Het schiereiland Bukit in het uiterste zuiden blijft het droogst van het eiland. In de bergen bij Munduk en Kintamani kan het elke maand regenen en wordt het na zonsondergang fris. Onder water is het zicht het best in de droge maanden. Dolfijnen bij Lovina en manta's bij Nusa Penida zie je het hele jaar. Meer per maand lees je op klimaat Bali, regenseizoen Bali en het weer op Bali.

Hoe reis je naar en over Bali?

Vanuit Nederland vlieg je met een tussenstop naar Denpasar, meestal via Singapore, Doha, Kuala Lumpur of Jakarta, en je bent ruim een halve dag onderweg. Net ten zuiden van Denpasar ligt een internationaal vliegveld waardoor de hoofdstad de logische eerste stap is die je in Bali zet. Vanuit Java kom je ook per ferry: van Ketapang naar Gilimanuk in het westen van Bali vaar je een halfuur.

Gelukkig is het eiland klein, waardoor de reisafstanden goed te overbruggen zijn. Je rijdt met de klok mee: van Sanur in ongeveer twee uur naar Ubud, via Klungkung in drie uur naar Sidemen, en langs de oostkust en Singaraja in een dag naar Lovina. Vanuit Lovina rijd je in anderhalf uur naar Pemuteran en in een paar uur de bergen in naar Munduk, en via Jatiluwih in een halve dag terug naar de zuidkust.

Bijna iedereen reist met een auto met chauffeur, van plek naar plek of per dag gehuurd; de chauffeur kent de weg en de ceremonies die hem versperren. Het verkeer in het zuiden en rond Ubud staat dagelijks vast, dus reken aan het begin en het eind van de dag extra tijd. Openbaar vervoer is er nauwelijks buiten Denpasar. Ritjes regel je met een taxi-app. Naar Nusa Penida vaar je vanuit Sanur in een halfuur, naar de Gili-eilanden vanuit Padang Bai in een paar uur.

Wat kost een rondreis Bali?

Twee weken over Bali kost ongeveer € 750 tot € 1.500 per persoon zonder de vlucht vanuit Nederland, met de hotels, het ontbijt en de ritten van plek naar plek. Het verschil zit in drie dingen: of je de chauffeur de hele reis hebt of alleen op de verhuisdagen, of je slaapt in een eenvoudig familiehotel of een villa met eigen zwembad, en of je de Gili-eilanden erbij doet. Eten kost weinig als je eet waar de Balinezen eten. De duurste losse post is de vlucht, en daar staat tegenover dat je op het eiland zelf voor een paar tientjes per dag een auto met chauffeur hebt. De toeristenheffing en de entree van tempels en parken betaal je apart, per persoon.